Η ψήφιση του νέου νομοθετικού πλαισίου για την αντιμετώπιση των λεγόμενων αγωγών SLAPPs
(Strategic Lawsuits Against Public Participation – Στρατηγικές Αγωγές προς Αποθάρρυνση της Συμμετοχής του Κοινού) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις των τελευταίων ετών στον χώρο της ελευθερίας της έκφρασης και της προστασίας του δημόσιου διαλόγου στην Ελλάδα. Η Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) χαρακτήρισε εύλογα τη μεταρρύθμιση ως «θεσμική νίκη» για τους δημοσιογράφους και την ελευθερία του Τύπου.
Οι αγωγές SLAPP δεν αποσκοπούν πρωτίστως στη δικαστική δικαίωση του ενάγοντος. Στην πράξη χρησιμοποιούνται ως μέσο οικονομικής και ψυχολογικής πίεσης κατά δημοσιογράφων, ερευνητών, ακτιβιστών, εκδοτών ή οποιουδήποτε συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο για ζητήματα γενικότερου ενδιαφέροντος. Ακόμη και όταν τελικά απορρίπτονται, έχουν ήδη επιτύχει τον βασικό τους στόχο: να αποθαρρύνουν την ερευνητική δημοσιογραφία και τη δημόσια κριτική μέσω της πολυετούς δικαστικής ταλαιπωρίας και του υψηλού οικονομικού κόστους.
Το νέο νομοθετικό πλαίσιο υπερβαίνει τις ελάχιστες απαιτήσεις της σχετικής ευρωπαϊκής Οδηγίας. Ενώ η Οδηγία αφορά κυρίως διασυνοριακές υποθέσεις, ο Έλληνας νομοθέτης επέκτεινε την προστασία και στις αμιγώς εσωτερικές υποθέσεις. Έτσι, οι προβλεπόμενες εγγυήσεις μπορούν να εφαρμοστούν και σε αγωγές που ασκούνται και εκδικάζονται αποκλειστικά στην Ελλάδα, γεγονός που ενισχύει ουσιαστικά την προστασία των δημοσιογράφων και κάθε προσώπου που συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η εισαγωγή ειδικής διαδικασίας έγκαιρης απόρριψης προδήλως αβάσιμων ή καταχρηστικών αγωγών. Μέχρι σήμερα, ακόμη και μια εμφανώς αβάσιμη αγωγή μπορούσε να διατηρεί έναν δημοσιογράφο ή έναν ερευνητή σε πολυετή δικαστική ομηρία. Πλέον, το δικαστήριο θα έχει τη δυνατότητα να εξετάζει σε πρώιμο στάδιο εάν μια αγωγή συνιστά καταχρηστική προσπάθεια φίμωσης και, εφόσον διαπιστώνεται κάτι τέτοιο, να την απορρίπτει χωρίς να απαιτείται η ολοκλήρωση της συνήθους χρονοβόρας διαδικασίας.
Εξίσου σημαντική είναι η μεταβατική πρόβλεψη που επιτρέπει την εφαρμογή του νέου πλαισίου και σε εκκρεμείς υποθέσεις. Η ρύθμιση αυτή αποτρέπει τη δημιουργία δύο κατηγοριών διαδίκων – εκείνων που θα απολάμβαναν τη νέα προστασία και εκείνων που θα παρέμεναν εκτεθειμένοι μόνο και μόνο επειδή η αγωγή είχε ασκηθεί πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου. Πρόκειται για επιλογή με ουσιαστική σημασία για την αρχή της ισότητας και την αποτελεσματική δικαστική προστασία.
Το νέο καθεστώς αναγνωρίζει επίσης στις δημοσιογραφικές ενώσεις και σε άλλους φορείς που υπηρετούν την προστασία της ελευθερίας της έκφρασης τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν στις σχετικές διαδικασίες υπέρ του εναγομένου, ενισχύοντας έτσι τη συλλογική θεσμική προστασία απέναντι σε πρακτικές εκφοβισμού.
Η σημασία της μεταρρύθμισης υπερβαίνει τα όρια του δημοσιογραφικού επαγγέλματος. Η ελευθερία της έκφρασης, η ελευθερία του Τύπου και το δικαίωμα των πολιτών στην ενημέρωση αποτελούν θεμελιώδεις πυλώνες του δημοκρατικού κράτους δικαίου και προστατεύονται τόσο από το Ελληνικό Σύνταγμα όσο και από το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η αποτελεσματική προστασία απέναντι στις καταχρηστικές αγωγές ενισχύει τελικά το ίδιο το δημόσιο συμφέρον.
Βεβαίως, η επιτυχία του νέου θεσμικού πλαισίου θα κριθεί στην πράξη. Καθοριστικός θα είναι ο τρόπος με τον οποίο τα δικαστήρια θα ερμηνεύσουν τις νέες διατάξεις, θα αναγνωρίζουν τις καταχρηστικές αγωγές και θα εφαρμόζουν τις διαδικασίες ταχείας απόρριψης. Παράλληλα, θα απαιτηθεί η διαμόρφωση σταθερής νομολογίας, ώστε να διασφαλιστεί η προβλεψιμότητα και η αποτελεσματικότητα του νέου μηχανισμού.
Η ψήφιση του νόμου αποτελεί, αναμφίβολα, ένα σημαντικό βήμα προς την ενίσχυση της ελευθερίας του δημόσιου λόγου στην Ελλάδα. Εφόσον εφαρμοστεί με συνέπεια, μπορεί να αποτελέσει ουσιαστικό ανάχωμα απέναντι στις προσπάθειες εργαλειοποίησης της δικαστικής διαδικασίας ως μέσου φίμωσης της δημοσιογραφικής έρευνας και της κριτικής, ενισχύοντας όχι μόνο τους λειτουργούς της ενημέρωσης αλλά και το δικαίωμα κάθε πολίτη να συμμετέχει ελεύθερα στον δημόσιο διάλογο.
Πηγή: lawnet.gr